10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Örnek Kâğıt 3

Kadim: çok eski (yüz elli yılı aşkın geçmiş). Müşfik: sevecen, şefkatli (kimseyi azarlamaz). Muhayyile: hayal gücü (görmediği ülkeleri zihninde canlandırmaktan anlaşılır).

Söz grubu mecazlıdır: Okumak, insana yeni yerler, insanlar ve düşünceler tanıma olanağı sağlar. Metindeki ipucu, çocuğun “hiç görmediği ülkeleri ve tanımadığı insanları” okurken zihninde canlandırmasıdır.

Deniz üzgün, kendine kırgın ve mahcuptur. Kanıtlar: Kimseyle konuşmadan sahanın kenarına yürür; seslenilince başını kaldırmaz; ayakkabısının bağını defalarca çözüp bağlayarak göz göze gelmekten kaçınır.

Deniz üzüntüsünü tam olarak atlatamamış olsa da pes etmemiştir; hatasını telafi etmeye kararlıdır. Kanıt: Hava kararana dek aynı noktadan vuruş yapması ve “Yarın yine oynayacağız.” demesi; “gülümsemeye çalışarak” ifadesi ise üzüntüsünün sürdüğünü gösterir.

Yazar, köy okullarındaki öğretmenlik yaşantısını ve meslekten edindiği deneyimi metne taşımıştır. Metin birinci kişi ağzıyla kendi yaşantısından doğar. Kanıt: “Kış sabahları okula herkesten önce gider, sobayı yakardım”, “Bugün emekliyim”.

Konu: Emekli bir öğretmenin mesleğine ve eski öğrencisinden gelen mektuba ilişkin düşünceleri. Ana düşünce: Öğretmenin en kalıcı kazanımı, öğrencisinin içine bıraktığı güvendir.

Metin A masaldır; olağanüstü olaylar anlatır (kavalın sesine dayanamayan bulutun ağlaması), gerçeklikle bağı zayıftır, kurguya dayanır. Metin B bilgilendirici metindir; gerçek yaşamda karşılaşılan durum ve çözüm yollarını anlatır.

Üslup: A, “-mış” ekli geçmiş zamanla ve kalıp sözlerle (“Evvel zaman içinde”, “muradına ermiş”) anlatır, anlatımı hayal gücüne dayalıdır; B, kişisel duygu katmadan, açık ve nesnel bir dille anlatır. İleti: A, umudu ve çabayı yitirmemeyi sezdirir; B, suyu verimli ve tasarruflu kullanmanın yollarını bilgi vererek ortaya koyar.

Nazım birimi: dörtlük. Hece ölçüsü: 11’li (6 + 5). Kafiye düzeni: abab, cccb.

Anlatım biçimi betimlemedir: “Yeşile boyandı dağlar, çınarlar.” Dil özelliği: Şiirin dili sade ve halk söyleyişine yakındır; “kaval”, “kuzu”, “çeşme” gibi günlük yaşamdan gelen sözcükler kullanılmıştır.

Üslup sade, içten ve günlük konuşmaya yakındır (“desem abartmış olmam”, Emine Teyze’nin sözleri). Yazar bu üslubu, anısını samimi biçimde aktarmak ve mahalle hayatını doğal yansıtmak için seçmiştir. Sonuç olarak okur metne kolayca yakınlık duyar, anlatılanları kendi hayatından tanır gibi olur.

Değer: Komşuluk ve paylaşma (yardımlaşma, gönül alma). Kanıt: Emine Teyze’nin çorbayı paylaşması, annenin tencereyi kuru üzümle geri vermesi. Bu değer kültürümüzde önemli bir yer tutar; ancak başkasını düşünmek ve paylaşmak her toplumda insanları bir arada tutan evrensel bir değerdir.