10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Örnek Kâğıt 1

Mecal: güç, takat (dizlerinin artık onu taşımakta zorlandığı anlaşılır). Hoyrat: kaba, özensiz, sert biçimde (Seher Nine “yavaş olun” diye uyarır). Yârenlik: yakın arkadaşlık, dostça söyleşme (yıllardır birlikte olmuş, birlikte dokumuşlardır).

“İpin düğümünü attı” cümlesinde düğüm gerçek anlamıyla kullanılmıştır: ipin bağlanmasıyla oluşan bağ. “Boğazına bir düğüm oturmuştu” cümlesinde ise mecaz anlamlıdır: duygulanma, ağlayacak gibi olma ve söz söyleyememe durumunu anlatır.

Ninniler ağızdan ağıza aktarılır. Aktarım sırasında söyleyen kişi sözcükleri kendi yöresinin söyleyişine ve kendi derdine göre değiştirebilir. Bu değişiklikler aynı ninninin farklı biçimlerini ortaya çıkarır.

Ana düşünce: Ninniler yalnızca bebeği uyutmaya yaramaz, bir toplumun duygu dünyasını kuşaktan kuşağa taşır. Yardımcı düşünceler: Ninnilerde annenin kaygıları, özlemleri ve hayalleri yer alır. Söyleyeni çoğunlukla bilinmez, sözlü olarak aktarılır. Yöresine göre değişik biçimleri vardır.

Tema: bekleyiş, ayrılık ya da kavuşamama. Hâkim duygu: hüzün, özlem, yalnızlık.

Örnek çıkarım: Kişi, gelmesini umduğu birini beklemektedir; tren geçip gitmiş olmasına karşın beklemekten vazgeçememiştir. Kanıt: “gitmeyen biri var hâlâ, / gelmeyen birine bakıyor.” Dizelerle temellendirilen başka çıkarımlar da kabul edilir.

Uyuşan yön: Metinde bir kervan yolculuğu vardır ve kervan bir yerleşim yerine ulaşır (“Kasabaya vardığında”). Uyuşmayan yön: Kervan sevinçle karşılanmaz; “kimse karşılamaya çıkmadı”. Ayrıca varılan yer köy değil kasabadır ve yolculuğun öne çıkan yanı zorluk değil, kervancılığın sona ermesidir.

Örnek: Bu metinde Kervancı Hasan, demir yolu yüzünden işi biten kervanıyla kasabaya son kez gelir. Kimsenin karşılamadığı kervancı develerini satar, çanı torununa bırakır ve trenle döner.

Niyeti köylülere yardım etmek değil, sıkışık olanları belirleyip mallarını ucuza almaktır. Kanıt: “dinler gibi yapar, kimin paraya sıkıştığını öğrenince malını ucuza kapatırmış”; kilimi yırtık diye göstermeye çalışması da bunu destekler.

Soğukkanlı: Telaşlanmadan kilimi yere serer. Zeki ve hazırcevap: Yalanı, yırtığı göstermesini isteyerek ortaya çıkarır. Haksızlığa karşı duran ve cesur biridir: Yetişkin bir tüccarın karşısına çıkar.

Bentlerde gurbetin doğurduğu ayrılık ve beklenti ayrıntılarla anlatılır (gurbet, annenin bekleyişi, durulmayan düşler). Yinelenen “Dön gel” çağrısı bu ayrıntıları tek bir istekte toplar, özlem duygusunu her bentte pekiştirir ve bentleri anlamca birbirine bağlar.

Eşit hece sayılı dizeler ve kafiyeler (açtı, geçti, seçti) ezgi kalıbına uyum sağlar, ritim oluşturur. Yinelenen iki dize de ezginin yinelenen bölümüne karşılık gelir; dinleyenin ezgiye eşlik etmesini ve türkünün akılda kalmasını kolaylaştırır.