10. Sınıf Edebiyat 1. Yazılı Metinden Çıkarım Yapma Soruları

1. soru

Ninnilerin yolculuğu · 14 puan

Ninni, çoğu zaman bebeği uyutmak için söylenen ezgili bir halk ürünüdür. Ancak ninniler yalnızca uyku getirmek için söylenmez; annenin kaygıları, özlemleri ve çocuğu için kurduğu hayaller de dizelerde yer alır. Ninnilerin söyleyeni çoğunlukla bilinmez, sözler ağızdan ağıza aktarılır. Söyleyen kişi sözcükleri kendi yöresinin söyleyişine ve kendi derdine göre değiştirebilir. Aynı ninninin farklı yörelerde değişik biçimlerine de rastlanır. Bu özellikleriyle ninniler, bir toplumun duygu dünyasını da kuşaktan kuşağa taşır.

Bu metin soru için Unikazan tarafından yazılmıştır.

1.16 puan
Aynı ninninin yörelere göre farklı biçimlerde söylenmesinin nedenini metindeki bilgilere dayanarak açıklayınız.
1.28 puan
Metnin ana düşüncesini ve iki yardımcı düşüncesini yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Ninniler ağızdan ağıza aktarılır. Aktarım sırasında söyleyen kişi sözcükleri kendi yöresinin söyleyişine ve kendi derdine göre değiştirebilir. Bu değişiklikler aynı ninninin farklı biçimlerini ortaya çıkarır.

Puanlama

Ağızdan ağıza aktarımı belirtme3 puan
Söyleyenin sözcükleri yöresine ya da derdine göre değiştirmesini belirtme3 puan

1.2 tam puan 8

Örnek çözüm

Ana düşünce: Ninniler yalnızca bebeği uyutmaya yaramaz, bir toplumun duygu dünyasını kuşaktan kuşağa taşır. Yardımcı düşünceler: Ninnilerde annenin kaygıları, özlemleri ve hayalleri yer alır. Söyleyeni çoğunlukla bilinmez, sözlü olarak aktarılır. Yöresine göre değişik biçimleri vardır.

Puanlama

Ana düşünceyi metnin bütününü kapsayacak biçimde yazma4 puan
Birinci yardımcı düşünce2 puan
İkinci yardımcı düşünce2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Boş bir istasyon · 14 puan

İSTASYON

Tren çoktan geçti,
raylar hâlâ titriyor.
Bankın üstünde unutulmuş
bir mendil, bir de bekleyiş.
Akşam saatin yelkovanına takılmış,
gitmeyen biri var hâlâ,
gelmeyen birine bakıyor.

Bu şiir soru için Unikazan tarafından yazılmıştır.

2.16 puan
Şiirin temasını ve şiire hâkim olan duyguyu belirleyiniz.
2.28 puan
Şiirdeki kişinin içinde bulunduğu duruma ilişkin bir çıkarım yazınız ve bu çıkarımınızı dizelerden bir kanıtla destekleyiniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Tema: bekleyiş, ayrılık ya da kavuşamama. Hâkim duygu: hüzün, özlem, yalnızlık.

Puanlama

Temayı belirleme (bekleyiş, ayrılık, kavuşamama vb.)3 puan
Hâkim duyguyu belirleme (hüzün, özlem, yalnızlık vb.)3 puan

2.2 tam puan 8

Örnek çözüm

Örnek çıkarım: Kişi, gelmesini umduğu birini beklemektedir; tren geçip gitmiş olmasına karşın beklemekten vazgeçememiştir. Kanıt: “gitmeyen biri var hâlâ, / gelmeyen birine bakıyor.” Dizelerle temellendirilen başka çıkarımlar da kabul edilir.

Puanlama

Kişinin durumuna ilişkin metinle tutarlı çıkarım4 puan
Çıkarımı destekleyen dize4 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Tarladaki taş · 14 puan

Bir köylünün tarlasının ortasında toprağa gömülü bir taş varmış. Köylü her yıl sabanı bu taşa çarpar, söylenerek çevresinden dolaşırmış. “Bu dev taşı yerinden kim oynatır?” diye yakınırmış. Bir bahar oğlu eline kazmayı alıp taşın çevresini açmış. Birkaç kazma sonra taş, bir sepete sığacak kadar küçük çıkmış. Köylü yıllardır dolandığı yere bakmış, bir şey demeden sabanını sürmeye koyulmuş.

Bu metin soru için Unikazan tarafından yazılmıştır.

3.16 puan
Yazarın bu metni yazma amacını belirleyiniz ve metinden bir kanıtla açıklayınız.
3.28 puan
Metnin iletisini yazınız ve bu iletinin metinde nasıl sunulduğunu kanıtıyla belirleyiniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Amaç: Bir olay üzerinden okura ders vermek, öğüt vermektir. Kanıt: Köylü yıllarca taştan yakınır; oğlunun kısa bir çabası taşın küçük olduğunu gösterir. Olayın bu sonucu okuru düşündürür.

Puanlama

Ders ya da öğüt verme veya okuru düşündürme amacını belirtme3 puan
Amacı metindeki olayla kanıtlama3 puan

3.2 tam puan 8

Örnek çözüm

İleti: Sorunları denemeden gözümüzde büyütmemeli, onları çözmek için harekete geçmeliyiz. Sunuluş: İleti doğrudan söylenmez, örtüktür; okur bunu olaydan çıkarır. Kanıt: Metnin sonunda köylü “bir şey demeden” işine koyulur, kimse bir öğüt cümlesi kurmaz.

Puanlama

İletiyi doğru yazma3 puan
İletinin örtük (olay yoluyla sezdirilerek) sunulduğunu belirtme3 puan
Metinden uygun kanıt2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

4. soru

Bir annenin dizeleri · 14 puan

Ay uyusun damında,
Yel uyusun çamında,
Gözlerin iki yıldız,
Işır annen yanında.
Yollar dursun, sussun da,
Dağlar başın eğsin de,
Uykun ılık bir ırmak,
Sabahlara değsin de.

Bu şiir soru için Unikazan tarafından yazılmıştır.

4.18 puan
Dizelerde kullanılan iki farklı söz sanatının adını birer örnekle yazınız.
4.26 puan
Metne hâkim olan duyguyu belirleyerek bu duyguyu gösteren bir dizeyi açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

4.1 tam puan 8

Örnek çözüm

Kişileştirme: “Ay uyusun”, “Dağlar başın eğsin”; insana özgü davranışlar doğa varlıklarına verilmiştir. Benzetme: “Gözlerin iki yıldız”, “Uykun ılık bir ırmak”; göz yıldıza, uyku ırmağa benzetilmiştir.

Puanlama

Birinci söz sanatının adı ve dizeden örneği4 puan
İkinci söz sanatının adı ve dizeden örneği4 puan

4.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Hâkim duygu, annenin bebeğine duyduğu sevgi ve şefkattir. “Gözlerin iki yıldız” dizesinde anne bebeğini en değerli varlık olarak görür; “Dağlar başın eğsin de” dizesinde ise bütün doğanın bebeğinin uykusu için sessizleşmesini ister.

Puanlama

Hâkim duyguyu belirleme (sevgi, şefkat, huzur vb.)3 puan
Duyguyu uygun bir dizeyle açıklama3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

5. soru

Mahalle maçı · 14 puan

Deniz, mahalle maçında penaltıyı kaçırınca kimseyle konuşmadan sahanın kenarına yürüdü. Arkadaşları “Olur öyle.” diye seslendiğinde başını kaldırmadı, ayakkabısının bağını defalarca çözüp bağladı. Akşam herkes dağılırken topu alıp kaleye döndü; hava kararana dek aynı noktadan vuruşlar yaptı. Eve girince annesi “Nasıl geçti?” diye sordu. “Yarın yine oynayacağız.” dedi, gülümsemeye çalışarak.

Bu metin soru için Unikazan tarafından yazılmıştır.

5.16 puan
Deniz’in penaltıdan hemen sonraki davranışlarından duygularına ilişkin bir çıkarım yapınız ve iki davranışı kanıt olarak gösteriniz.
5.28 puan
Metnin sonundan hareketle Deniz’in bu başarısızlık karşısındaki tutumuna ilişkin bir çıkarım yapınız ve metinden kanıt gösteriniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

5.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Deniz üzgün, kendine kırgın ve mahcuptur. Kanıtlar: Kimseyle konuşmadan sahanın kenarına yürür; seslenilince başını kaldırmaz; ayakkabısının bağını defalarca çözüp bağlayarak göz göze gelmekten kaçınır.

Puanlama

Duyguyu belirleme (üzüntü, mahcubiyet, kendine kızma vb.)3 puan
İki davranışı kanıt gösterme3 puan

5.2 tam puan 8

Örnek çözüm

Deniz üzüntüsünü tam olarak atlatamamış olsa da pes etmemiştir; hatasını telafi etmeye kararlıdır. Kanıt: Hava kararana dek aynı noktadan vuruş yapması ve “Yarın yine oynayacağız.” demesi; “gülümsemeye çalışarak” ifadesi ise üzüntüsünün sürdüğünü gösterir.

Puanlama

Pes etmeme, kararlılık ya da üzüntüsünü gizleyerek sürdürme çıkarımı4 puan
Metinden uygun kanıt4 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

6. soru

Emekli öğretmenin yazısı · 14 puan

Aşağıdaki metnin yazarı, otuz yıl köy okullarında öğretmenlik yapmış, emekli olduktan sonra anılarını yazmaya başlamış bir kişi olarak kurgulanmıştır.

Kış sabahları okula herkesten önce gider, sobayı yakardım; çocuklar üşümesin isterdim. Geçen yıl eski öğrencilerimden birinden mektup aldım. Şimdi hemşire olmuş, “Derslerden korktuğum yıllarda bana ilk inanan sizdiniz.” diyordu. Mektubu okurken anladım ki öğretmenin asıl hazinesi, çocuğun içine bıraktığı güvendir; defterler sararır, bu güven sararmaz. Bugün emekliyim ama eylül gelince hâlâ elim kaleme gider.

Bu metin soru için Unikazan tarafından yazılmıştır. Yazar kurgusaldır.

6.17 puan
Metin ile yazarın yaşamı arasındaki ilişkiyi metinden bir kanıtla açıklayınız.
6.27 puan
Metnin konusunu ve ana düşüncesini yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

6.1 tam puan 7

Örnek çözüm

Yazar, köy okullarındaki öğretmenlik yaşantısını ve meslekten edindiği deneyimi metne taşımıştır. Metin birinci kişi ağzıyla kendi yaşantısından doğar. Kanıt: “Kış sabahları okula herkesten önce gider, sobayı yakardım”, “Bugün emekliyim”.

Puanlama

Yazarın öğretmenlik yaşantısının metne yansıdığını belirtme4 puan
Metinden uygun kanıt3 puan

6.2 tam puan 7

Örnek çözüm

Konu: Emekli bir öğretmenin mesleğine ve eski öğrencisinden gelen mektuba ilişkin düşünceleri. Ana düşünce: Öğretmenin en kalıcı kazanımı, öğrencisinin içine bıraktığı güvendir.

Puanlama

Konuyu belirleme3 puan
Ana düşünceyi belirleme4 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Bu konunun geçtiği örnek kâğıtlar

Diğer konular

30 dakikada sana özel yol haritası