10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Örnek Kâğıt 2

Hicran: ayrılık, ayrılığın verdiği acı (“yük” gibi cana çöküyor). Dem: an, zaman (“bir an bile durmuyor” anlamı). Efkâr: hüzün, üzüntü (duman gibi içini kaplıyor, dağılmıyor).

Sıla, kişinin doğup büyüdüğü ve özlediği yer, burada annesinin beklediği yuvadır. Gurbet ise doğup yaşanılan yerden uzak olan yerdir. Bu yüzden iki sözcük karşıt anlamlı bir ilişki kurar: Şiirdeki kişi gurbette yorulmakta, sılaya kavuşmayı istemektedir.

Amaç: Bir olay üzerinden okura ders vermek, öğüt vermektir. Kanıt: Köylü yıllarca taştan yakınır; oğlunun kısa bir çabası taşın küçük olduğunu gösterir. Olayın bu sonucu okuru düşündürür.

İleti: Sorunları denemeden gözümüzde büyütmemeli, onları çözmek için harekete geçmeliyiz. Sunuluş: İleti doğrudan söylenmez, örtüktür; okur bunu olaydan çıkarır. Kanıt: Metnin sonunda köylü “bir şey demeden” işine koyulur, kimse bir öğüt cümlesi kurmaz.

Kişileştirme: “Ay uyusun”, “Dağlar başın eğsin”; insana özgü davranışlar doğa varlıklarına verilmiştir. Benzetme: “Gözlerin iki yıldız”, “Uykun ılık bir ırmak”; göz yıldıza, uyku ırmağa benzetilmiştir.

Hâkim duygu, annenin bebeğine duyduğu sevgi ve şefkattir. “Gözlerin iki yıldız” dizesinde anne bebeğini en değerli varlık olarak görür; “Dağlar başın eğsin de” dizesinde ise bütün doğanın bebeğinin uykusu için sessizleşmesini ister.

Metin A 11’li hece ölçüsüyle yazılmış bir dörtlükten oluşur. Metin B ise 8’li hece ölçüsüyle yazılmıştır; bentlerden ve her bendin sonunda yinelenen iki dizelik bir nakarattan (kavuştak) oluşur.

Metin A, zorlukların geçici olduğunu, umudu yitirmemek gerektiğini söyler. Metin B, ayrılığın acısını dile getirir ve sevileni geri çağırır. Farklılık: A genel bir umut ve sabır iletisi verirken B kişisel bir özlem ve çağrı dile getirir. Benzerlik olarak ikisinin de kötü bir durumun sona ermesini dilemesi yazılabilir.

I. Göndergesel işlev (bilgi verme). II. Heyecana bağlı işlev (duyguyu dile getirme). III. Alıcıyı harekete geçirme işlevi. IV. Kanalı kontrol işlevi (iletişim kanalının açık olup olmadığını denetleme).

I nesneldir: Yayın akışına ilişkin, doğruluğu denetlenebilen bir bilgi aktarır. II özneldir: Konuşanın kendi duygusunu ve anısını yansıtır, kişiden kişiye değişir.

At ve sürek avı, bozkır yaşamında binicilik ve avcılığın önemini gösterir. “Göç yolları yaylara” dizesi göçebe yaşamı, “Kımız” ve “toylar” bozkırdaki beslenme alışkanlıklarını ve topluca yapılan eğlenceleri yansıtır.

Dizelerin eşit uzunlukta olması, “bindiler, indiler, sindiler” gibi kafiyeler ve her dörtlüğün “toylar var” sözüyle bitmesi şiiri kolay ezberlenir ve kopuzla söylenmeye elverişli kılar. Şiirler sözlü aktarıldığı için bu özellikler kuşaktan kuşağa aktarımı kolaylaştırır.